Những người đàn ông làm
khổ Thúy Kiều
* Tạp văn Cao Thoại Châu
Truyện
Kiều dài 3.254 câu thơ lục bát, lại là truyện kể theo mô típ cổ điển bám theo sự
việc và trình tự thời gian, hơn thế còn là truyện luận đề nhằm chứng minh khái
niệm “ Hồng nhan bạc mệnh” cho nên nó rất đông nhân vật. Về điểm này, Nguyễn Du
lấy bối cảnh là nước Tầu rộng mênh mông nên nhân vật nếu chỉ có một nhúm thì
truyện rất loãng, không ấn tượng như nó đã có.
Một nhận xét có thể có phần khả chấp, đó là nhìn chung nhân vật nữ
trong truyện ác với Kiều theo một cách khác với những tên đàn ông. Chính chỗ
này mới làm đình đám luận đề “hồng nhan bạc mệnh”?
Người đàn ông đầu tiên là Kim Trọng, không hiểu sao tác giả lại tả
chàng một cách duy ý chí, ước lệ đến vậy? Là bạn với người em trai út của Kiều
trong lúc Kiều mới ở tuổi cập kê hẳn Kim Trọng chưa đủ tuổi kết hôn theo luật định
hiện nay. Một thiếu niên vậy mà “Người quốc sắc, kẻ thiên tài/ Tình trong
như đã mặt ngoài còn e”, chưa học hành chi nhiều, chưa bằng cấp (dù chuyên
tu tại chức) và cầm kỳ thi họa bù trất, sao được đánh giá là “thiên tài”? Tôi
muốn nói chính cái chỗ phải gánh vai quá nặng mà mình thì bất cập, hụt hơi cho
nên có thể nói Kim Trọng là người đầu tiên góp phần làm hỏng đời Kiều. Kiều đã
không có được người tình đầu có bản lĩnh thực vì vậy mối tình đầu xem ra là
tình ước lệ gán ghép và hơi ảo. Với một phụ nữ, khi nhận ra mối tình có thể đẹp
lâm ly du dương nhưng lại không là tình chín chắn có thực chất thì kể như đời
cũng mang một vết thương. Trong một bài viết trước đây về con người phải đóng
vai nhân vật lớn này, tôi đã mạo muội viết “chàng bù nhìn làm hỏng một tình
yêu”. Bây giờ nghĩ lại tôi không trách mình bởi sau 15 năm lưu lạc bạn tình
mang nhiều vết thương cay đắng thế mà con người này lại đòi chuyện vợ chồng!
May mà “Chữ trinh còn một chút này? Chẳng cầm cho vững lại dày cho tan”
như một lời cảnh báo nghiêm khắc của Kiều đối với người tình năm xưa. Cái chuyện
về Liêu Dương thọ tang chú của chàng Kim tạo ra sự vắng mặt của chàng khi xảy
ra gia biến của Kiều chỉ là một cái cớ mà tôi cho là không đắt giá. Câu hỏi là,
nếu Kim không vắng mặt ở Bắc Kinh thì liệu chàng sẽ làm được gì khi “Một
ngày lạ thói sai nha/ Làm cho khốc hại chẳng qua vì tiền”? Không có câu trả
lời thật sự thỏa đáng cho nên chuyện Kim phải về Liêu Dương trở thành một ước lệ
hơi có phần thiếu hiện thực.
Bây giờ nói về hai tên Mã Giám Sinh và Sở Khanh. Kẻ thì “Quá
niên trạc ngoại tứ tuần/ Mày râu nhẵn nhụi áo quần bảnh bao”, kẻ kia lại “Một
chàng vừa trạc thanh xuân/ Hình dong chải chuốt áo khăn dịu dàng”, Nguyễn
Du quá tài khi ký họa chân dung kẻ ma cô. Không phải cứ quần jean áo gió là người
tình nhưng cặp đàn ông có bề ngoài tỉa tót mà bản chất lừa đảo tình bất nhẫn
này có gây cho Kiều thảm họa hồng nhan thì quả là không còn gì để nói ngoài việc
thương cho trâm anh rơi vào tay kẻ phàm phu ác tâm đa dục. Với hai gã đàn ông
này ngọn bút của tác giả quá ư sắc sảo khi cho thấy chỉ nhìn thoáng, chỉ nghe
qua đã thấy hành vi ngôn ngữ sỗ sàng của những người đàn ông không biết tình
yêu là gì, là quý ra sao và đòi hỏi sự tương xứng như thế nào. Hai kẻ chỉ là bản
năng sống bằng buôn người trước một hồng nhan đa cảm! Thân phận Kiều ra nông nỗi
đến như thế đó.
Và bây giờ đi tiếp với người phụ nữ này.
“Khách du bỗng có một người/Kỳ Tâm họ Thúc cũng nòi thư hương/Vốn
người huyện tích Châu Thường/Theo nghiêm đường mở ngôi hàng Lâm Truy”. Một
đàn ông có chút học, làm nghề buôn bán và so với hai tên kia thì rõ ràng Thúc
biết người biết ta, có lòng yêu quý Kiều, biến tình khách du thành tình hơi có
phần tri kỷ, ít ra là Thúc muốn như vậy. Quan hệ Kiều-Thúc là một quan hệ tình
cảm lén lút vượt lên trên chuyện ăn chơi dù chàng không đứng đắn gì. Là con rể
một thượng thư hẳn là Thúc hiểu rõ thân phận mình, và thân phận ấy đến một lúc
được bộc lộ ra, và Kiều lại là người lãnh đủ một mảng đời kinh khủng nữa. Hoạn
Thư từ truyện bước vào đời thường rất nhanh chóng được công cộng hóa thành ngôn
ngữ: Ghen như Hoạn Thư! Ở vào thời trai năm thê bảy thiếp đó, giá mà
Thúc có được sự OK của vợ (một sự OK không mấy khó ở thời đó) thì chàng đã
không thành người tệ bạc làm khổ thân Kiều thêm mấy thành công lực nữa. Nhưng một
là, thân phận rể của Thượng thư không cho phép chàng có được sự OK kia, hai là
chàng có tình yêu với Kiều chứ không chỉ muốn làm khách du như bao người khác.
Và hai điều này nằm trong tay Hoạn Thư để cuối cùng anh chàng đa tình nhát gan
này buông 2 câu khiến người có chút cảm tình với chàng phải thu hồi cảm tình đó
“Liệu mà xa chạy cao bay/ Ái ân ta có ngần này mà thôi”, một sự bạc tình
thô bỉ! Rồi “Chém cha cái số hoa đào/ Gỡ ra rồi lại buộc vào như chơi” Kiều
vào lầu xanh lần 2 mà không phải không có sự phủi tay của Thúc Sinh!
Tôi thật khó hiểu khi những câu thơ thuộc hàng hay nhất trong truyện
Kiều lại là những câu liên hệ đến Thúc Kỳ Tâm. “Tóc thề đã chấm ngang vai/
Nào lời non nước nào lời nước non”. Và đây “Long lanh đáy nước in trời/
Thành xây khói biếc non phơi bóng vàng”. Khi tạm biệt thì lâm ly quá chừng
“Người về chiếc bóng năm canh/ Kẻ đi muôn dặm một mình xa xôi/ Vầng trăng ai xẻ
làm đôi/ Nửa in gối chiếc nửa soi dặm trường” quả là những câu thơ đẹp và
trữ tình lãng mạn hiếm có xưa nay. Thế là Thúc Sinh khuất vào hậu trường và sân
khấu xuất hiện một người đàn ông khác, Từ Hải.
Nhiều người cho Từ là đấng anh hùng có lẽ vì mấy câu mang tính ước
lệ “ Râu hầm hàm én mày ngài/ Vai năm tấc rộng thân mười thước cao/ Đường đường
một đấng anh hào/ Côn quyền hơn sức, lược thao gồm tài”. Thực ra đó chỉ là
một thảo khấu loại nổi trội không hơn, càng không thể thổi phồng thành cuộc khởi
nghĩa nông dân lật đổ chế độ phong kiến. Từ Hải là kẻ “ được làm vua thua làm
giặc” không có nhãn quan một chính khách mơ nghiệp lớn, đừng thổi phồng con người
này lên làm gì, thổi lên quá tay ếch không thành con bò mà thành một sự vỡ
tung! Và đã vỡ!
Thậm chí “Giai nhân bất thị đáo Tiền Đường/ Bán thế yên hoa trái
vị thường” (Phạm Quý Thích), phải nhảy sông mà chết mới mong trả được cái
“nợ” thanh lâu! Nhưng nợ ai? Sao là nợ khi rõ ràng đó là tai họa gây nên cho
nàng bởi một bọn đàn ông có bẻ chân vứt cho chó ăn cũng chưa hết tội?
Nhưng, do là một truyện luận đề nên Kiều không chết được. Cảm giác
không còn thú vị nhiều khi đọc đoạn truyện Kiều này vào những lần sau lần thứ
nhất. Người phụ nữ ấy – tôi gọi là phụ nữ chứ không gọi đàn bà – còn phải sống
nên đương nhiên sẽ có một cái cớ nào đó để dòng nước Tiền Đường không cuốn nàng
đi. Và nàng sống để bị hành tỏi thêm nữa…cho hết luận đề “Hồng nhan bạc mệnh”!
Những nhà nghiên cứu truyện Kiều theo khuynh hướng hiện thực cho rằng
nguyên nhân khiến Kiều bị bán làm gái thanh lâu từng ấy năm trời là do chế độ
phong kiến thối nát, tôi thấy không ổn lắm vì ngay dưới những xã hội có sau
phong kiến nghĩa là tiến bộ hơn thì những câu chuyện mua đi bán lại phụ nữ của
những tên lưu manh cạn kiệt lương tâm vẫn có và có nhiều. Và điều này dường như
thuộc đạo đức xã hội hơn là tên gọi của một xã hội. Chừng nào còn những đàn ông
hoang dâm, một vợ chưa đủ hoặc gã đã chán ngán, đi tìm của lạ thì chừng đó việc
mua bán, đẩy phụ nữ xuống bùn nhơ vẫn còn dù xã hội mang tên gì.
Tôi suy nghĩ nhiều về cuộc tình Kiều- Từ Hải. Dường như trong con
người thảo khấu nhiều dũng ít mưu của mình Từ Hải còn một cặp mắt xanh không lớn
chỉ đủ để nhận ra chỗ cho Kiều không phải là thanh lâu và Từ không chỉ là một
khách làng chơi bình thường. Gặp nhau, họ tỏ tình với nhau không nhiều, với Từ
Hải thì đó là trái tim giặc cỏ rung động trước một hồng nhan bạc phận. Còn với
Kiều sau những gì đã xảy ra trước đó nàng không còn sự chọn lựa nào khác, đúng
hơn phải chọn trong một tư thế bất bình đẳng của thân phận một gái thanh lâu.
Vì vậy tôi nghĩ cái ơn nhiều hơn cái tình.
Nhưng sao lại bảo Từ Hải cũng là người làm khổ thân Kiều? Là khi đã
thành một phu nhân, Kiều thực hiện báo ân báo oán và Từ có vẻ kiêu hãnh khi
giúp vợ thực hiện chuyện xem ra không phải của người nuôi chí lớn. Nhưng phải tới
chưyện nghe một lời khuyên thật đàn bà của Kiều mà ra hàng triều đình thì tới
đó cái nhìn về Từ Hải mới xuống thấp vài bậc. Được làm vua thua làm giặc, chàng
chọn trung bình cộng của “được+thua: 2” , và chàng chết đứng, cái chết tầm thường, là lẽ
đương nhiên!
Từ chết, Kiều ra sông Tiền Đường, “Trông vời con nước mênh
mông/ Đem mình gieo xuống giữa dòng tràng giang” nhưng người đàn bà này
không chết, luận đề của tác giả đã cứu nàng. Đoạn Kim- Kiều tái hợp tôi đọc mà
không thích, vì nó có hậu mà là một cái hậu nhạt không nhiều ấn tượng. Nhân vật
Kim Trọng có vẻ không trưởng thành nhiều như tôi trông đợi. Điều này cũng khổ
thân cho Kiều vậy.
Cao Thoại Châu
