|
|
| |
|
|
Hai Trầu Một ngày ở nhà quê
Kinh xáng Bốn Tổng ngày 25 tháng 8 năm 2007
Thưa Lâm tiên sinh, Tôi vừa đọc được mấy lời tiên sinh viết : "Vác đá. Đốn cây. Bửa củi. Gánh nước. Những công việc nặng nề như thế, lúc nào cũng có thể làm được, chỉ cần vận dụng bắp thịt và thêm một chút cố gắng là xong. Thế nhưng làm thơ viết văn th́ khác. Nó không cần bắp thịt và cố gắng cũng không xong. Nói thế cũng hơi quá. Cố gắng cũng có thể xong, nhưng bài viết không đủ sức lôi cuốn, làm người đọc dễ buồn ngủ."(*)
Số là cách nay có hơn ba bốn năm, tôi c̣n nhớ đă hứa với tiên sinh là tôi sẽ chong đèn ngồi ghi lại cho tiên sinh “một ngày ở nhà quê” để tiện sinh nhớ lại một thời . Tôi tưởng dễ ăn, nhưng khi bắt đầu ngồi vào cầm cây viết lên, tôi mới thấy là nó quá khó . V́ nó quá khó như vậy, nên tôi c̣n nợ tiên sinh món nợ khó trả này. May sao, đọc được mấy ư tiên sinh bên trên nên tôi mới mạnh dạn ngồi xuống viết cho tiên sinh lá thơ này và tôi nghĩ chắc tiên sinh cũng sẵn ḷng rộng lượng mà bỏ qua cái việc trễ tràng của một người nhà quê già như tôi mà phải cầm tới cây viết. Phải thế không tiên sinh ?
Thưa tiên sinh, Thiệt t́nh ra, bảo rằng kể lại “một ngày ở nhà quê” nó khó không phải v́ tuổi già khi quên khi nhớ; mà nó khó là cái nhà quê mà tôi sống và trải qua nó có quá nhiều thời kỳ . Xă hội loài người mà ! Mỗi mùa màng nó không giống nhau do thời tiết mà cách trồng trọt nó cũng khác nhau mỗi vụ mùa . Chính v́ vậy mà ở giai đoạn nào có “một ngày ở nhà quê” ở vào giai đoạn ấy nhe tiên sinh .
Tôi lấy giả dụ, vào thập niên 40, xă hội loạn lạc nên thôn quê miền Nam cũng loạn lạc . Nhiều phe phái ḱnh chống nhau làm dân quê tụi tôi cũng thân sơ thất sở mà sống một ngày nhà quê quá khó . V́ thời loạn nên vườn hoang nhà trống là cảnh không làm sao tránh khỏi . Lúc đó một ngày ở nhà quê ngoài việc khẩn hoang, phá rừng, làm ruộng c̣n có cái nạn chạy giặc nữa . Sáng sáng nghe tiếng gà gáy là lo cụ bị xuồng ghe gạo thóc bồng chống nhau chạy giặc tản cư . Những cánh đồng lát bịt bùng là những nơi trú ẩn tương đối an toàn khi chạy giặc Tây bố ráp . Nhưng sống ở nhà quê là sống với vườn tược và ruộng nương, nên người nhà quê ở làng tôi người ta cũng bắt đầu những ngày nhà quê bằng cách len lén trở về mái tranh nghèo, cánh đồng cũ đầy rau muống, đế sậy, đưng, lát để mà lo phát cỏ dọn vườn mở ruộng hầu kếm miếng cơm, con cá sống qua ngày . Một ngày ở nhà quê vào thời kỳ đó có thể gọi là thời kỳ khai hoang và chạy loạn . Vừa làm ruộng vừa lo mạng sống mỗi ngày .
Vào thập niên 50, nhà quê có biến đổi nhưng cục diện xă hội vẫn chia năm xẻ bảy . Những làng quê khuất bóng dưới những rặng cây hai bên bờ kinh rạch là một bức tranh qúa nhiều màu sắc chính trị phủ lên mờ mịt . Thời kỳ này cũng không khá hơn những năm 40 là bao, mà đôi lúc c̣n rối loạn hơn từ những phe phái ở miền quê . Tôi gọi thời kỳ này là thời kỳ sứ quân . Mỗi ông kẹ hùng cứ một phương trời, c̣n dân quê lại là những kẻ bị tai bay vạ gởi . Nhưng những năm 50 c̣n được cái may là những dân quê tụi tôi c̣n làm lúa mùa mỗi năm một mùa duy nhứt, nên cái thời khóa biểu một ngày ở chốn làng quê ấy nó ít thay đổi .
Giả dụ, vào mùa cày chẳng hạn, th́ chùa công phu hiệp nhứt là thả ḅ ăn cỏ lai rai rồi anh nhà nông mới lùa ḅ lên ruộng mở vạt cày phá đất phơi khô cho đất ráo phèn . Khi cày giáp miếng ruộng rồi, người nhà quê mới trở lại cày trở bận nh́ . Cày bận trở xong th́ chỉ c̣n chờ khi mùa mưa tới , dạo tháng ba âm lịch, th́ họ bắt đầu bừa đất cho nhỏ ra để tháng tư sạ giống . Sạ giống xong coi như chỉ chờ trời mưa và lúa mọc . Lúc bấy giờ chẳng cần phân thuốc sâu rầy ǵ ráo trọi tiên sinh à . Mà chỉ đợi lúa qua những ngày nước ngập và bắt cá giăng câu chờ nước giựt tháng 10, rồi lúa trỗ bông tháng 11, lúa chin tháng chạp, tháng giêng và cắt gặt tháng hai. Tháng ba tủ rơm đốt đồng và tháng tư cày bừa trở lại rồi sạ tiếp mùa sau . Cứ lẫn quẫn rồi hết một chu kỳ của một mùa lúa cũ để sang mùa lúa mới .
Thưa tiên sinh, Giữa những ngày ngồi chờ lúa lên, lúa chin là những công việc phụ của thôn quê tùy thuộc vào hai mùa mưa nắng. Nếu gặp tháng nắng th́ có mùa tát cá bắt hôi, đăng mương làm lóng . Mùa này ngày xưa cá nhiều vô số kể v́ đất c̣n hoang vắng và không có thuốc trừ sâu rầy nên cá tôm mặc sức mà sanh sôi nẩy nở . Như tiên sinh biết, vào mùa này người nhà quê phải dùng trâu ḅ kéo cá về nhà cho mỗi miệng đ́a vừa mới tát hoắc khúc lóng vừa mới lùa cá vào hom, v́ sức người không cách nào khuân vác nổi số cá vừa bắt được . Những con cá lóc biết nói, những chị cá rô đồng mọc râu nó béo giàn trời mây, biết bao nhiêu mà kể cho xiết .
Nương vào mùa tát đ́a , một ngày ở nhà quê vào thời gian này cũng là mùa làm mắm, làm khô . Nhà nào cũng có mắm, trại ruộng nào cũng phơi đầy khô. Cá ăn không hết th́ làm mắm và làm khô thôi tiên sinh à . Dân quê ḿnh chỉ biết có vậy . Tính được chuyện để dành, ít tính tới chuyện lỗ chuyện lời, nên hồi ấy sống khoẻ re .Rồi vào mùa mưa, đồng mát, cỏ bờ kinh mọc lai rai, một ngày nhà quê cũng theo những cơn mưa mà có việc như bắt ốc hái rau, đào chuột dặm cù, đuổi chim, bắt rùa, bắt rắn . Những công việc này cũng chỉ bắt để ăn chứ ít ai bắt để bán .
Tới mùa nước lên th́ người nhà quê cũng theo nước có nhiều việc làm chơi cho qua ngày như cắt cỏ ḅ, giăng lưới, bủa câu, đặt lờ, đặt lọp, đặt trúm, xúc mô, vải chài bắt cá … Tới mùa hiu hiu gió bấc, chim thay lông, lúa ngă ḿnh xiên xiên theo chiều gió, người nhà quê chống xuồng theo những miếng ruộng kiếm ổ le le, gà nước, trích cồ mà lượm trứng hoặc rượt mấy con chim mới rụng lông chưa mọc lại kịp mà chụp cánh mang về làm một bữa nhậu đă thèm…
Tới mùa nước giựt tháng 10, tháng 11 âm lịch, lại một mùa cá ra sông rần rần như sắp nhỏ đi coi hát bội lễ cúng đ́nh và một ngày ở nhà quê là những bữa giăng bắt cá ra sông bằng nhiều cách. Lúc nước chưa cạn th́ ngồi tum với cây sào búp ŕnh đăm những chú cá bông gấm lọ mọ t́m bóng mát nghỉ xả hơi v́ bơi hoài cũng mỏi … Nước mùa này là nước cỏ nên trong leo lẻo nên con cá nào lội qua, người ngồi tum cũng nh́n rơ từng cái kỳ, cái đuôi, cái vẫy …
C̣n khi cá ra thiệt rồi, vào cuối tháng 11 và đầu tháng chạp, th́ ôi thôi , ghe xuồng chài lưới tấp nập những vàm rạch, vàm kinh. Cá đổ đầy khoang ghe, khoang xuồng biết làm ǵ cho hết cá . Đây cũng là mùa làm mắm thứ hai sau mùa tát đ́a tháng nắng ….
Thưa tiên sinh, Những năm lúa mùa th́ một ngày nhà quê chĩ lẫn quẫn những công việc như vậy . Nhưng tới thập niên 60 th́ có khác đôi chút, nhất là khi vào những năm cuối thập niên 60 và đầu thập niên 70, các ruộng lúa mùa bị mất dần và lúa thần nông lấn đất bộn th́ việc cày cấy cũng bị ảnh hưởng khá nặng nề . V́ lúa thần nông là lúa ngắn ngày, mỗi mùa chỉ hơn ba tháng và mỗi năm chỉ làm hai mùa nên công việc bớt nhàn hạ hơn hồi c̣n làm lúa mùa . V́ vậy mà một ngày ở nhà quê vào giai đoạn này khá gấp rút .
Chẳng hạn phải cày bừa sạ tỉa đúng thời khắc đă đành mà c̣n phải làm cùng lúc với những miếng ruộng kề cận , nếu không sẽ bị nhiều rắc rối như lúa vừa sạ xong bị miếng ruộng kế bên xả nước vào nên bị ch́m, hoặc lúa ḿnh bị hạn khô mà không cách nào bơm nước cho vô v́ lúa người ta mới sạ . Do vậy, một ngày ở nhà quê lúc này là một ngày vất vả dữ lắm v́ phải canh chừng sâu rầy, tháo nước ra, bơm nước vô mà ngày xưa với lúa mùa không phải lo ba cái vụ rắc rối nàỵ Do vậy mà nhà nông không c̣n nhàn hạ nữa …
Tới cuối thập niên 70, và các năm 80, 90 là thời kỳ khó nhọc. Làm ruộng không dễ nên nhà quê cũng có một ngày vất vả trăm bề . Những năm tháng đó lúa thóc quá nhiều sâu bịnh. Nạn rầy nâu và thuốc giả phá hại nhiều mái ấm gia đ́nh. Tiền mất tật mang không kể xiết. Lúc bấy giờ công việc một ngày nhà quê cũng phải qua những công việc có từ trước, nghĩa là vẫn theo từng vụ mùa nhưng thiếu hụt dữ nên dân quê vốn đă cực nay lại cực hơn. Chiều chiều ít khi bày tiệc nhậu ở góc vườn xoài hay bên bờ đ́a, bờ mương v́ cá tôm hổng c̣n nhiều như trước nữa . Có thể nói mà hổng sợ trật là lúa thần nông phát th́ cá tép tàn lụi tiên sinh à ! Nhưng ngược lại th́ ở làng quê những năm đó dân số tăng bộn dù thiếu lúa, thiếu cá .Tôi không biết tại sao ? V́ dân số tăng mà đất ruộng hổng có tăng, đôi lúc c̣n bị cắt xén chia bớt cho láng giềng cḥm xóm, nên cái dở của dân ruộng vào thời kỳ này là khoái lấn ranh và ưa giựt đất … Từ đó, cái t́nh gia đ́nh, t́nh làng quê đôi lúc bị lạt dần giữa người với người và giữa anh em bà con ruột thịt với nhau nữa … cũng chỉ v́ những giồng ranh ngày trước thẳng băng, giờ lại cong cong như cái lưỡi hái cắt lúa hoặc nó biến mất từ lúc nào trên các bản đồ điền địa một thời ….
Thưa tiên sinh, Tới những ngày đầu thế kỷ 21 và mấy lúc gần đây, v́ lỡ hứa với tiên sinh nên tôi treo cái vơng dưới gốc xoài nơi cái làng Tân B́nh cũ của tôi mà nghe một ngày nhà quê trôi qua hầu kể để tiên sinh tường lăm, th́ tôi mới bật ngữa là bây giờ hổng giống ngày xưa nữa rồi tiên sinh à . Thời kỳ @ này, nên một ngày nhà quê ở làng tôi cũng @ ráo trọi . Suốt một tháng trời, tôi không c̣n thấy một chiếc xuồng nào đi chợ bơi qua con kinh xáng của tôi ráo trọi . Ngày nay, xe gắn máy chạy rợp ngoài đường. Đàn bà không c̣n bơi xuồng chở lúa tới nhà máy chờ chực để xay ra gạo như hồi tôi c̣n nhỏ nữa . Người ta cầm điện thoại lên gọi một cái là có người chủ nhà máy xay lúa chạy honda vô tới nhà chở lúa của ḿnh về nhà máy xay . Tiên sinh muốn lấy trấu, lấy cám ǵ th́ cứ dặn họ và khi xay lúa xong họ sẽ chở gạo trấu cám tới nhà cho tiên sinh . Và nếu cần tiên sinh chỉ cái lu cái khạp nào đó, họ sẽ đổ gạo vô lu cho tiên sinh luôn thể mà tiên sinh khỏi cần động tới móng tay . C̣n giả gạo chài ba dưới đêm trăng hay quết cớm giẹp đầu mùa nếp mới nay chỉ c̣n trong hoài niệm của người già thôi tiên sinh à !!!
Thành ra, những ngày này của thế kỷ này theo chỗ tôi biết và quan sát kỹ th́ một ngày nhà quê của tôi nó đă lạc mất rồi tiên sinh à ! Con đường làng xưa, nay bốc lên cái nóng gay gắt của nhựa đường . Những cây cầu tre lắt lẻo nay cũng chỉ c̣n là h́nh bong cũ . Trẻ con trong làng đi chăn vịt mướn cũng xài điện thoại cầm tay mắt tiền rồi … nói ǵ khói đốt đồng buổi trưa hay khói nấu cơm vươn vươn trong vườn cây ăn trái buổi chiều .
Thưa tiên sinh, ngay cả tiếng chuông chùa Tân Phước Tự của làng tôi nay cũng bặt tiếng tự lâu rồi tiên sinh à ! Cái tiếng chuông chùa ngân xa ấy của những ngày tôi c̣n nhỏ để mỗi sang thức dậy lùa ḅ ăn cỏ hay mỗi chiều lùa ḅ về chuồng nay chỉ c̣n trong trí tưởng v́ cái đại hồng chung của chùa hổng c̣n nữa . Hổng biết có phải do chùa giữ không nổi hay bá tánh không c̣n mê tiếng chuông ?!? … V́ ngôi chùa của bá tánh, không dễ bán, nên mới c̣n; bằng không chắc bao nhiêu công sức của cha ông tôi trùng tu nhiều chục năm trước chắc giờ cũng tiêu tan đâu mất một cách lặng lẽ, âm thầm như tiếng chuông chùa vắng bặt …
Thưa tiên sinh, Thơ viết cho tiên sinh khá dài nhưng không làm sao kể tường tận một ngày ở nhà quê như tôi từng trải qua gần cả một đời người . Vả lại tiên sinh có nhắc “Văn hay chẳng luận đặt dài”, nên tôi xin ngừng lại và kính chúc tiên sinh mạnh khoẻ và kính mời tiên sinh lúc nào rảnh ghé ngang qua trại rưộng của tôi chơi; tôi sẽ nướng vài con khô cá chạch mời tiên sinh cạn ly và tôi sẽ kể tiếp một ngày ở nhà quê thêm để tiên sinh nghe luôn thể ….
Kính bút, Hai Trầu
Phụ chú :(*) Trích tạp văn của Lâm Chương bàn về văn chương hôm nay trên Da Màu . |
